مهدی سحابی مترجم کتاب “دانه‌ی زیر برف” اینیاتسیو سیلونه در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشته است موضوع “نهضت و نظام” را مطرح می‌کند. از نظر او هر جنبش سیاسی-اجتماعی تا زمانی که در جایگاه فروریختن کاخ نظام پیشین است پویا و پذیرنده است اما زمانی که تاج از سر نظام پیشین برداشت و خود از جایگاه نهضت به جایگاه نظام رسید بسته، جزم اندیش (Dogmatic)، پارانویید و خودشیفته می‌شود.

 بر اساس این تحلیل، ما در مدار بسته‌ای گیر افتاده‌ایم که هر نهضتی اگر به پیروزی برسد سرنوشتی جز همان تحجّر و جمودی که بر آن شوریده بود ندارد؛ اما اریک فروم (فیلسوف و روانکاو آلمانی) نهضت ها را به دو دسته تقسیم می کند: نهضت هایی که یک یاغی (Rebel) آن‌ها را هدایت می کنند، در مقابل نهضت‌هایی که یک انقلابی (Revolutionary) سکان هدایت آنها را در دست دارد.

اریک فروم این گونه “یاغی” و “انقلابی” را از همدیگر تفکیک می کند:

“منظور من از یاغی کسی است که با صاحبان قدرت موجود در می‌افتد ولی دوست دارد که خودش یکی از آن صاحبان قدرت شود تا دیگران از او اطاعت کنند. یاغی ستایشگر قدرت است. یاغی پیش از به دست آوردن قدرت، عصیانگر و رادیکال است ولی به محض این که برای خود قدرتی دست و پا می‌کند محافظه‌کار و مدافع وضع موجود می‌شود. اما یک فرد انقلابی کسی است که چنین وضعیت متناقضی ندارد چرا که خود را از میل به تسلط بر دیگران و وابستگی به قدرت آزاد کرده است. او فردی مستقل است و تمایلی به تسلط بر دیگران ندارد.” 

شاید آنچه باعث شده که خیلی ها سرنوشت خوبی را برای اعتراضات اجتماعی  متصور نباشند این است که تعداد رهبرانی که با تعریف اریک فروم “یاغی” بوده‌اند خیلی بیشتر از رهبرانی است که بنا به تعریف او “انقلابی” بوده‌اند.

جنون قدرت استالین، مائو، قذافی، کاسترو و موگابه چنان نمایش پر سر و صدایی در تاریخ ایجاد کرده است که اغلب ما نام رهبران فروتنی همچون جواهرلعل نهرو، واتسلاو هاول و لخ والسا را فراموش می‌کنیم، کسانی که از بت‌شکنی آغاز کردند ولی سفر قهرمانی آنها با “بت شدن” به پایان نرسید. آن‌ها عمیقأ درک کردند که مهم نیست چه کسی باشی، اگر تاج “قدرت بدون‌نظارت” را بر سر بگذاری دیری نمی‌گذرد که در آینه، همان هیولایی را می بینی که روزی از او نفرت داشتی.

پی نوشت:

۱- کتاب “دانه‌ی زیر برف” اینیاتسیو سیلونه با ترجمه­ی مهدی سحابی توسط انتشارات امیرکبیر چاپ شده است. این کتاب ادامه­ی کتاب نان و شراب است. 

۲- مطلبی که از اریک فروم نقل شده مربوط است به کتاب “رسالت زیگموند فروید” اریک فروم که با ترجمه­ی فرید جواهرکلام و توسط شرکت انتشارات علمی فرهنگی منتشر شده است.